Duyurular
  • Koçan dergisi 10. sayı yayında!

Dünyada ve Türkiye’de Şeker

Dünyada şeker üç temel tarım ürününden üretilmektedir:

• Şeker Kamışı

• Şeker Pancarı

• Mısır

Pancar ve şeker kamışından elde edilen şekere sakkaroz denilmektedir. Dünyada 2009/10 pazarlama yılı itibarıyla sakkarozun %78’i şeker kamışından, %22’si şeker pancarından üretilmekte olup; dünya şeker borsa fiyatlarını, ticarete hâkim pozisyonda olan düşük maliyetli kamış şekeri belirlemektedir. Kamış, pancar ve mısırdan elde edilen şekerler arasında kalite bakımından bir farklılık bulunmamasına karşın, sadece tropik ve alt tropik bölgelerde yetiştirilebilen şeker kamışından yılda 1 dekardan elde edilebilen şekerin pancara göre 2 – 4 kat fazla olması nedeniyle kamış şekeri maliyeti, pancar şekeri maliyetine göre çok daha düşük olmaktadır.

 

Tablo 1:  Üretim Kaynaklarına Göre Dünyada Büyük Ölçekli Şeker Üretimi Yapan Ülkeler

Kamış

Pancar

Mısır

Avrupa

X

X

Rusya

X

X

Ukrayna

X

ABD

X

X

X

Japonya

X

X

X

Çin

X

X

X

Brezilya

X

X

Meksika

X

Hindistan

X

X

Tayland

X

Kaynak: Şeker Kurumu 2010 Faaliyet Raporu
Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere, şeker kamışının olmadığı coğrafyalarda  şeker, pancar ve mısırdan üretilmektedir.

 

Tablo 2: Dünya Şeker Üretimi (Bin Ton)

Kamış

121,000

71.6 %

Pancar

34,000

20.1 %

Mısır

14,000

8.3 %

Toplam

169,000

Kaynak: IS0, World Sugar Balances, 2010

LMC, Sugar&Sweeteners Report 2010
Tablo 2’de görüldüğü üzere dünya üretim ortalamasında kullanım alanlarına göre 2 birim pancar şekerine karşılık, yaklaşık 1 birim mısır şekeri üretilmektedir. Türkiye şeker dinamiklerini anlamak için ABD ve AB pazarlarını detaylı incelemekte fayda vardır.

 

ABD’de Şeker

ABD’de serbest piyasa ekonomisi çerçevesinde arz ve talep dengesine göre şeker; kamış, pancar ve mısırdan üretilmektedir.

Tablo 3: ABD Pazarında Tüketilen Şeker Türleri (Bin Ton)

Kamış Şekeri

6,011*¹

32 %

Pancar Şekeri

4,918

26 %

Mısır Şekeri

7,765*²

42 %

Toplam

18,694*³

Kaynak: USDA (sugar) F.O. Licht’s Sugar&Sweeteners Report

*¹ Kamış şekerinin yaklaşık 3,000 tonu ithal edilmektedir.

*² Mısır şekerinin yaklaşık 1/4’ü %42 fruktoz, 3/4’ü ise %55 fruktoz içermektedir.

*³ Toplam şeker rakamına, yaklaşık 3,700 ton glukoz üretim rakamı dâhil değildir.
ABD’de içecek sektörü yıllık 5,800 bin ton şeker ihtiyacının %94’ünü mısırdan üretilen şekerden karşılarken, geriye kalan %6 kamış ve pancar şekerinden oluşmaktadır.

ABD’de içecek sektörünün şeker ihtiyacı, toplam şeker tüketiminin yaklaşık %31’ini oluşturmaktadır.

ABD’de her üç şeker çeşidinin kullanımına ve tüketimine karşı herhangi bir sınırlama ya da kota uygulaması bulunmamaktadır.

AB’de Şeker

Avrupa ülkelerinde iklim şartları uygun olmadığı için üretim pancara göre çok daha ucuz bir ham madde olan kamıştan yapılamamakta, mecburen pancar kullanılmaktadır.

Avrupa Birliği’nde ilk şeker rejimi 1967 yılında, iç pazar şeker fiyatını dünya şeker fiyatının üzerinde tutarak, talep fazlası üretilen şekerin ihraç edilebilmesine kaynak yaratabilmek üzere oluşturulmuştur. Sisteme 1977 yılında dâhil olan mısır şekeri ise, sektörün kurulduğu ilk yıllarda kota kapsamına alınmış ve belirli bir büyüklükte kalması hedeflenmiştir.

Sistem temel olarak, sübvansiyonun tüketici tarafından karşılanması ve kapalı ekonomi üzerine kurulduğu için, Avrupa Birliği; ihracat sübvansiyonlarını düşürmesi yönündeki Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) panel kararı ve EBA (silah dışındaki tüm ürünlerin ticareti) Anlaşması kapsamında en az gelişmiş ülkelerden yapılacak ithalatların aşırı miktarda artacağı endişesi ve 2003 yılında gerçekleştirilen Ortak Tarım Politikası Reformu’na uyum başta olmak üzere çeşitli nedenlerle 40 yıldır sürdürdüğü şeker rejiminde 2006 yılında önemli bir reform gerçekleştirmiştir.

2014/15 pazarlama yılı sonuna kadar devam edecek olan rejim kapsamında AB, 2006/07 – 2009/10 pazarlama yılları arasındaki 4 yılda kademeli olarak, sakkaroz referans fiyatını %36 düşürerek 631,9 euro/ton’dan 404,4 euro/ton’a ve pancar minimum fiyatlarını ise %40 düşürerek 43,63 euro/ton’dan 26,29 euro/ton’a indirmiştir.

Reformun diğer önemli bir unsuru olan ve yine 2006/07 – 2009/10 dönemini kapsayan dört yıllık gönüllü yeniden yapılandırma ile yüksek maliyetli üretim tesislerinin kapatılarak kotalarının iptal edilmesi sonucunda, AB toplam kotasının 6 milyon ton düşürülmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda kotasından vazgeçen işletmelere, vazgeçilen kotanın tonu başına yapılan yeniden yapılandırma yardımı ile çeşitlendirme yardımı verilmiş, bu uygulama sonucunda da toplam kotalarda 5,7 milyon ton düşüş sağlanmıştır.

Yeniden yapılandırma programı kapsamında Bulgaristan, İrlanda, Letonya, Portekiz (Anakara) ve Slovenya şeker üretiminden; Fransa, Hollanda, İngiltere, Yunanistan, Romanya ve Finlandiya ise fruktoz – glukoz içerikli mısır şekeri üretiminden çekilmişlerdir.

Şeker reformu sonucunda AB, şekerde net ihracatçı konumundan net ithalatçı konumuna geçmiştir. Bu çerçevede; reform öncesinin son pazarlama yılı olan 2005/06 döneminde 5 milyon ton (sakkaroz) ihracat yapan AB, reformun dördüncü yılı olan 2009/10 döneminde 500 bin ton net ithalat yapmıştır. Yakın gelecekte net ithalatın 3 milyon tona, tüketimin ise 17,2 milyon tona yaklaşması beklenmektedir. Öte yandan AB, ihracat sübvansiyonlarını 2008/09 pazarlama yılı itibarıyla kaldırmıştır.

Tablo 4: AB Şeker Kotaları (Bin Ton)

2005/06

2009/10

Pancar Şekeri

17,441

13,337

Mısır Şekeri*¹

508

690

Kaynak: 7 Mart 2009 tarih 183/2009 sayılı Komisyon Tüzüğü

*¹ Mısır şekeri rakamları, pancar şekeri eş değeri verilmiştir.
AB’nin 2006 yılında; DTÖ’nün panel kararı ve Ortak Tarım Politikaları Reformu’na uyum başta olmak üzere tüketicinin de üzerindeki sübvansiyon yükünü ekonomik olarak taşıyamaz hale gelmesiyle 40 yıldır uyguladığı şeker rejimini değiştirmesi sonucu, 200 olan şeker fabrikası sayısı 100’e inmiştir.

Üretimin sadece talebi karşılamak için %25 azaltılması ve dünya şeker piyasasıyla entegre ve rekabetçi olabilmek için ölçek ekonomisinin önem kazanması, 100 adet fabrikanın tasfiyesinde başrolü oynamıştır. 2014/15 pazarlama yılı sonuna kadar devam edecek rejim sonucunda AB, kota uygulamasını tamamen kaldırmayı hedeflemektedir.